1-8- تهدیدهای حاکم بر تنوع زیستی…………………………………………………………………………………6
1-8-1-تخریب اکوسیستم …………………………………………………………………………………………….6
1-8-2-ورود گونههای غیر بومی …………………………………………………………………………………..6
1-8-3-تغییر آب و هوا …………………………………………………………………………………………………6
فصل دوم: مروری بر تحقیقات پیشین………………………………………………………………………………………..8
فصل سوم: مواد و روش ها
3-1-حوضههای آبریز ایران………………………………………………………………………………………………….12
3-2-حوضهیآبریز خلیج فارس…………………………………………………………………………………………..13
3-2-1-زیرحوضهی آبریز هله…………………………………………………………………………………….14

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

3-2-2-زیرحوضهی آبریز مند…………………………………………………………………………………….16
3-2-2-1- موقعیت حوضههای آبریز رودخانهی مند ………………………………………..17
3-2-3- رودخانهی اهرم …………………………………………………………………………………………….18
3-3-نمونه برداری از ماهیان………………………………………………………………………………………………..18
3-3-1-ابزارهای نمونه برداری…………………………………………………………………………………….19
3-3-2-جمعآوری نمونه………………………………………………………………………………………………20
3-3-3-تثبیت و نگهداری نمونهها……………………………………………………………………………….20
3-3-4-کدگذاری نمونهها……………………………………………………………………………………………21
3-3-5-شناسایی نمونهها ……………………………………………………………………………………………21
3-3-6-تهیهی بانک اطلاعات (Data Base) …………………………………………………………..22
3-3-7- وسایل و مواد مورد استفاده……………………………………………………………………………22
فصل چهارم: نتایج
4-1- توصیف گونههای ماهیان حوضهی خلیج فارس………………………………………………………..25
4-2- تنوع زیستی ماهیان حوضهی خلیج فارس……………………………………………………………….70
4-3- وضعیت گونهها (بومی، بومزاد و غیر بومی) ………………………………………………………………79
4-4- وضعیت حفاظتی ماهیان حوضهی خلیج فارس ………………………………………………………81
فصل پنجم: بحث و نتیجه گیری
5-1- نحوهی پراکنش ماهیان حوضهی خلیج فارس ……………………………………………………….85
5-2- مقایسهی تنوع زیستی ماهیان حوضهی آبریز خلیج فارس با حوضههای آبریز دریای خزر و دجله …………………………………………………………………………………………………………………………86
5-3-مقایسهی تنوع زیستی زیرحوضههای مند و هله ………………………………………………………87
5-4-تهدیدهای زیست محیطی حاکم بر حوضهی خلیج فارس ……………………………………….88
5-5-نتیجه گیری کلی………………………………………………………………………………………………………..89
5-6-پیشنهادها……………………………………………………………………………………………………………………90
فهرست منابع ………………………………………………………………………………………………………………………….91
ضمیمه ………………………………………………………………………………………………………………………………….100
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول3-1- فهرست مساحت برخی از حوضههای آبریز ایران…………………………………………………13
جدول4-1-فهرست ماهیان و پراکنش آنها در دو زیر حوضهی مند و هله……………………………..72
جدول4-2- فهرست ماهیان زیر حوضهی هله و فراوانی آنها ………………………………………………….73
جدول4-3- فهرست ماهیان زیر حوضهی مند و فراوانی آنها ……………………………………………….. 74
جدول4-4- لیست گونههای جمعآوری شده و فراوانی آنها به درصد …………………………………….80
جدول 5-1–تنوع زیستی زیرحوضههای مند و هله ………………………………………………………………..88
فهرست شکل ها
عنوان صفحه
شکل 3-1 حوضههای آبریز ایران………………………………………………………………………………………………12
شکل 3-2- حوضهی آبریز خلیج فارس …………………………………………………………………………………..14
شکل 3-3- انشعابات و سرشاخههای زیرحوضهی هله…………………………………………………………….15
شکل 3-4- انشعابات و سرشاخههای زیرحوضهی مند …………………………………………………………..17
شکل 3-5- ابزار نمونه برداری، کدگذاری و توزین نمونهها ……………………………………………………19
شکل 3-6- نحوهی نگهداری نمونهها در موزه ………………………………………………………………………..21
شکل 4-1-تنوع زیستی خانوادهی گاوماهیان در دو زیر حوضهی مند و هله ………………………..75
شکل 4-2-تنوع زیستی خانوادهی کپورماهان در دو زیر حوضهی مند و هله ……………………… 75
شکل 4-3-تنوع زیستی خانوادهی گامبوزیا ماهیان در دو زیر حوضهی مند و هله …………….. 76
شکل 4-4-تنوع زیستی خانوادهی کفال ماهیان در دو زیر حوضهی مند و هله ………………….. 76
شکل 4-5- تنوع زیستی خانوادهی کپورماهیان دنداندار در دو زیر حوضهی مند و هله …….. 77
شکل 4-6-تنوع زیستی خانوادهی سگ ماهیان بدون خار رودخانهای در دو زیر حوضهی مند و هله ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 77
شکل 4-7- تنوع زیستی خانوادهی مار ماهیان خاردار در دو زیر حوضهی مند و هله ………….78
شکل4-8- تنوع زیستی خانوادهی گربه ماهیان در دو زیر حوضهی مند و هله …………………….78
شکل 5-1-تهدیدهای زیست محیطی حاکم بر حوضهی خلیج فارس …………………………………..89
فصل اول
مقدمه
1- 1ماهیان از گذشته تا حال
از دیدگاه دیرین شناسی تکاملی ماهیها از آغاز دورهی اردوویسن نزدیک به 400 میلیون سال پیش زیست مینمودند. با توجه به تفسیرهای متفاوت از حقایق فسیلی، مسئلهی منشأ ماهیان آب شیرین و دریایی هنوز حل نشده باقی ماندهاست. آنچه که امروزه مورد قبول همگان است این است که منشأ ماهیان آب شیرین از نیا یا نیاهای دریایی بودهاست.Watson(1954) معتقد است که ماهیان از لحاظ منشأ، دریایی هستند درحالیکه Robertson(1957) معتقد است مسئلهی منشأ ماهیان دریایی و آب شیرین شک برانگیز است. وی نشان داد که ماهیان آب شیرین و دریایی هر دو آثاری از استراکودرم ها را دارند (Moyle & Cech, 2004).
1-2 تنوع ماهیان
ماهیان بزرگترین گروه مهره داران هستند که تقریبا نیمی از مهره داران شناخته شدهی کنونی را شامل میشوند به طوریکه تاکنون حدود 32400 گونه ماهی شناسایی و نامگذاری شدهاست (www.fishbase.org, 2013). از 515 خانواده ماهی گزارش شده توسط نلسون (2006)، 9 خانواده بیشترین تعداد گونهی ماهیان را دارا میباشند و رویهمرفته 33% گونههای ماهیان را شامل میشوند. این خانوادهها عبارتند از: کپورماهیان (Cyprinidae)،تفریخ ماهیان (Cichlidae)، سگ ماهیان جویباری (Balitoridae)، گاو ماهیان (Gobiidae)، هامور ماهیان (Serranidae)، زمرد ماهیان (Labridae)، عقرب ماهیان (Scorpaenidae)، کاراسینها (Characidae)، گربه ماهیان زره دار (Loricariidae). حدود 43 درصد از ماهیان در آبهای شیرین زندگی میکنند.
1-3 اهمیت ماهیان
ماهیها به دلایل مختلف، از گذشتههای دور مورد توجه بشر بودهاند؛ دلایلی چون ارزش غذایی، ارزش زیبایی شناختی، خاصیت درمانی بعضی از ماهیان و جنبه اکوتوریسم، این انگیزه را در انسان بوجود آوردهاست تا در حد توان و به فراخور امکانات، به مطالعهی این گروه از جانوران بپردازد. ماهیها با استقرار در سطوح مختلف زنجیرههای غذایی و ارتباط با حلقههای دیگر زنجیرهی غذایی و شبکهی غذایی در یک اکوسیستم و یا با اکوسیستم دیگر، نقش اکولوژیکی ویژهای را ایفا میکنند.
1-4 ماهیهای ایران
ماهیان توصیف شدهی آبهای شیرین ایران در حدود 220گونه، 104جنس، 28 خانواده،17راسته و 3رده هستند که در 19 حوضهی آبریز مختلف وجود دارند. متنوع ترین راسته Cypriniformes با 120گونهی توصیف شده و 59.4% میباشد، راستههایPerciformes با 28 گونه و 13.9 % ،Cyprinodontiformes با10 گونه و 5.0% ،Clupeiformes با 9 گونه و 4.5%، Salmoniformes با 7 گونه و 3.5 %، Mugiliformes و Siloriformes هر کدام با 6 گونه و 3 % ، Acipenseriformes با 5 گونه 2.5% ،Gastroformes با 3 گونه و 1.5% و 8 راستهی دیگر هر کدام با یک گونه و 5/0 درصد، فون ماهیان آب های شیرین ایران را تشکیل میدهند. گونههای جدیدی هم در حال کشف هستند. 39 گونه اندمیک (19.3%) در 6 خانواده و 23 گونه اگزوتیک (11.4%) در 8 خانواده لیست شدهاند. Gambosia holbrooki Girard, 1859 یکی از گونههای اگزوتیک با گسترش بالاست. ماهیان حوضهی خلیج فارس متعلق به 12خانواده، 29 جنس و 40 گونه میباشند که 6 گونه آن غیربومی (Exotic)و 5 گونه از آنها بومی میباشند (اسماعیلی و همکاران، 2010).
1-5 شناسایی ماهیان
یکی از جنبه های مهم ماهی شناسی، شناسایی کامل گونه های مختلف ماهی است. شناسایی ماهیان در درجهی اول با بررسی مجموعهای از خصوصیات ریخت شناسی صورت میگیرد. اما توجه صرف به شکل ظاهری گاهی باعث اشتباهات تاکسونومیکی مانند آنچه در مورد گونه های هم ریخت (sibling) رخ میدهد، شدهاست. برای اجتناب از این اشتباهات استفاده از روشهای دیگر همچون بیوشیمیایی، سلولی و مولکولی، کاریوتیپی و … نیز در تشخیص گونهها مهم دانسته شدهاست. شناسایی ماهیان با توجه به ویژگیهای ظاهری آنها فاکتورهای زیر را شامل میشود :
الف: توصیف ریختی نمونه، از جمله شکل کلی بدن، وضعیت بالهها، شکل ظاهری و الگوی فلس، الگوی رنگ بندی بدن، شکل دهان و … . ب: خصوصیات مریستیک (آن دسته از ویژگیهای شمارشی است که در طی دوران رشد تعداد آنها تغییر نکرده و ثابت میماند) از جمله تعداد شعاعهای بالهها (Fin rays)، تعداد فلسهای منفذدار خط جانبی، تعداد دندانهای حلقی، تعداد خارهای آبششی و نیز تعداد مهرهها. ج: ریخت سنجی، در واقع اندازهگیری پارامترهای مختلف بدن از جمله طول کل (TL) ، طول استاندارد (SL) ، طول دوشاخه (FL) ، طول سر (HL) و همچنین نسبتهایی که بین قسمتهای مختلف ماهی گرفته میشود. اما اولین و مهمترین مرحله در تشخیص یک گونه، مورفولوژی یا ریخت شناسی است (تیموری، 1386).
1-6 گونههای بومی(Native) ، بومزاد(Endemic) و غیربومی(Exotic)
1-6-1 گونههای بومی
گونهی بومی به گونهای گفته میشود که به تنهایی در یک ناحیهی جغرافیایی از زمین وجود دارد و در آنجا تولید مثل و تکثیر میکند. به عبارت دیگر گونهی بومی گونهای است که بخشی از فون یا فلور اصلی یک ناحیهی جغرافیایی باشد (تیموری، 1386).
1-6-2 گونههای بومزاد یا اندمیک
کلمهی اندمیک موقعی استفاده میشود که یک تاکسون گیاهی یا جانوری در یک گسترهی جغرافیایی در یک ناحیهی ویژه محدود شدهاست. پدیدهی اندمیسم ممکن است ناشی از چندین پدیده باشد، ولی به طور کلی پایه و اساس همه این جداییها، جدایی جغرافیایی (Geographical isolation) میباشد. بر اساس این پدیده، گونهی اندمیک به یک جمعیت کوچک و جدا شده با تنوع ژنتیکی محدود گفته میشود. بعد از نسل های زیاد، رانش (Drift) ژنتیکی باعث تشکیل و به وجود آمدن گونهها و زیرگونههای جدید میشود. در یک تعریف دیگر گونهی اندمیک به یک گونهی بومی گفته میشود که محدود به یک ناحیهی باریک شده باشد و یا گونهی بومی که منحصراَ متعلق به یک منطقهی خاص است.
1-6-3 گونههای غیر بومی
گونهای است که در یک ناحیهی جغرافیایی وجود نداشته اما به آن وارد شدهاست. این گونه به منظور استفادههای مختلف به یک ناحیه وارد میشود و خطرات زیادی را برای گونههای بومی دارند.خیلی از آنها رقیب جدی غذایی برای گونههای بومی هستند. استفاده غذایی از تخم ماهیان بومی از خطرات دیگر آنهاست.
1-7 جغرافیای جانوری ماهیان

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1-7-1 جغرافیای جانوری ماهیان آب شیرین جهان
فسیلهای کپورماهیان در اروپا و آسیا متعلق به دورهی ائوسن و در آمریکای شمالی مربوط به دورهی الیگوسن میباشند (مجنونیان و همکاران، 1384). قدیمی ترین آثار کپورماهیان آسیا متعلق به اواسط دورهی ائوسن میباشد. بر اساس شواهد فسیلی، کپورماهیان آغازین از جنوب شرق آسیا منشأ گرفته و طی مسیرهای مختلف به سایر نقاط جهان انتشار یافتهاند. ترکیب کپورماهیان دورهی میوسن در اروپا و سیبری بسیار شبیه به هم بوده و دارای یک منشأ مشترک از فون ماهیان آسیاست (مجنونیان و همکاران، 1384). قبل از اینکه دریای تتیس تحلیل بیابد، دریای فارس (Syrian- Iranian sea) آخرین پل ارتباطی بین دریای تتیس و اقیانوس هند جلوی ورود ماهیان اولیهی آب شیرین را به ایران فعلی و مناطق مجاور میگرفت. با این حال در طی دورهی میوسن ابتدایی این حرکت بین مناطق بالکان و آناتولی با ایران امکان پذیر بوده است. پراکنش احتمالی اجداد ماهیان آب شیرین اولیه در اوایل و اواسط دورهی الیگوسن به روش های زیر انجام شده است:
1- از طریق جنوب غرب سیبری و دریای آرال به حوضهی دریای خزر و شمال ایران
2- از سیبری به شمال اروپا
3- از طریق مناطق بالکان به آناتولی
ماهیان آب شیرین با ماهیت اکولوژیکی ویژهی خود سودمندترین ابزار در مطالعات جغرافیای جانوری میباشند. حرکت این ماهیان از یک حوضهی آبریز به حوضهی دیگر، آرام است، بنابراین بررسی الگوهای انتشار آنها تاریخ جغرافیایی یک منطقه را نشان میدهد (مجنونیان و همکاران، 1384).
1-7-2 جغرافیای جانوری ماهیان آب شیرین ایران
از دیدگاه جغرافیای جانوری، ایران بخش بزرگی از خاورمیانه را تشکیل میدهد ونیز در پهنهی پالئارکتیک قرار گرفته است. ماهیان آب شیرین ایران از نظر جغرافیای جانوری به سه ناحیهی بین النهرین (Mesoptamian)، فون دریای سیاه (Sarmation) و فون شرقی (Oriental) تعلق دارد. فون بینالنهرین در برگیرندهی ماهیان آب شیرین حوضههای آبریز دجله، خلیج فارس، کر و هرمز میباشد. فون دریای سیاه شامل ماهیان آب شیرین حوضههای آبریز دریای خزر، دریاچهی ارومیه، قراقوم، دشت کویر، اصفهان و نمک میباشد. فون منطقهی شرقی در برگیرندهی ماهیان آب شیرین حوضههای آبریز جازموریان، هامون، مکران، کرمان و کویر لوت میباشد (مجنونیان و همکاران، 1384).
1-8تهدیدهای حاکم بر تنوع زیستی
1-8-1 تخریب اکوسیستم
تخریب اکوسیستم و زیستگاههای موجودات زنده امروزه میتواند یک عامل منفی و محدود کنندهی تنوع موجودات زنده به شمار آید بطوری که امروزه در اثر ازدیاد جمعیت و نیاز به زمینهای کشاورزی یا احداث جادهها و توسعهی مناطق مسکونی، اکثر اکوسیستمهای خشکی و دریایی تغییر کردهاست و در نتیجه شرایط اکولوژیکی و زیستی برای اکثر گونهها (بویژه گونههای بومی و اندمیک که در محدودهی جغرافیایی خاصی سازش پیدا کردهاند) بحرانی شدهاست. هم اکنون تأثیرات زیانباری از این نوع تغییرات و تخریب اکوسیستم ها در ایران دیده می شود.
1-8-2 ورود گونههای غیر بومی
گونههای غیر بومی نیز میتوانند بر تنوع زیستی تأثیرگذار باشند. این گونهها با وجود اینکه به ظاهر موجب افزایش تنوع زیستی یک اکوسیستم میشوند اما باعث وارد آمدن خسارات زیادی میشوند. گونههای بیگانه ممکن است با محیط جدید به خوبی سازش یافته و در آن تکثیر یافته و با توجه به محدودیت منابع ، موجبات کاهش جمعیت گونه های غیر بومی را فراهم آورند.
1-8-3 تغییر آب و هوا
تغییرات شرایط اقلیمی (اعم از تغییرات دمای محیط، تغییر میزان نزولات جوی، آلودگی هوا و آب و غیره) میتواند تنوع زیستی و فراوانی گونههای موجودات زنده را تحت تأثیر قرار بدهد. به عنوان مثال، گسترش مراکز صنعتی موجب آلودگی هوا شده و این آلودگی موجب افزایش گازهای گلخانهای میشود که این اثر نیز افزایش دمای محیط را در پی خواهد داشت. این امر در نهایت ممکن است موجب تغییر در جمعیت گونه هایی میشود که به شرایط دمایی خاصی سازش پیدا کردهاند. همچنین افزایش میانگین دمای کرهی زمین موجب ذوب شدن یخچالهای قطبی شده و پراکنش و فراوانی گونهها را تحت تأثیر قرار میدهد.
فصل دوم
مروری بر تحقیقات پیشین
با وجود تنوع ماهیان، در بسیاری از مناطق جهان ازجمله ایران، مطالعات کافی و اقدامات شایستهای در جهت شناسایی و حفاظت آنها به عمل نیامدهاست. مطالعه و تحقیق بر روی ماهیان ایران به قرن 19 برمیگردد. اولین کار علمی بر روی ماهیان ایران مربوط به ژاکوب هکل (1846-1849) است. کیزلرینگ (1861)، دی فیلیپی (1863)، کسلر(1870)، نیکلسکی (1899، 1900)، گانتر(1899) و درژاوین(1934-1929)، گونههای جدیدی را از ایران توصیف کردهاند. بیشترین کارها در مطالعهی ماهیان ایران، توسط محققی به نام برگ (1913،1916،1940،1949) صورت گرفتهاست و درسالهای اخیر دکتر برایان کُد، مطالعات گستردهای در این زمینه انجام دادهاست. هکل درسال1849 گونههای luteus Carasobarbus، Cyprinion tenuiradiusو Garra rufaرا از رودخانهی مُند شناسایی کرد(Coad, 2011). درسال1977، سعادتی در پایان نامهی کارشناسی ارشد خود تحت عنوان “تاکسونومی و پراکنش ماهیان ایران”، به این موضوع میپردازد. کُد درسالهای 1980و1981، فاکتورهای مؤثر بر پراکنش و فراوانی ماهیان ایران را بررسی کرد و این فاکتورها را آب وهوا، منابع آبی و آلودگی صنعتی و شهری وغیره معرفی کرد. Bianco وBanarescuدر سال 1982، ماهیان زیادی از خانوادهی Cyprinidae را از حوضههای آبریز ایران گزارش کردند که از آن جمله میتوان به Barilius mesoptamicus (از رودخانهی هله)، Alburnus mossulensis (از رودخانهی مند)، Garra rufa (از رودخانهی هله)، Cyprinion tenuiradius(از رودخانهی هله)،Capoeta capoeta، Capoeta saadiو Capoeta barroisi mandica (از رودخانهی مند)، اشاره کرد. کد در سال1987 جغرافیای جانوری ماهیان ایران را بررسی کرد که طی این بررسی ها مشخص شد که خانوادهی کپورماهیان از بیشترین فراوانی و تنوع در بین ماهیان ایران برخوردارند.درسال 1993، کُد و عبدلی به مطالعهی ماهیان غیربومی ایران پرداختند و در این تحقیق تعدادی از ماهیان غیر بومی را از آبهای ایران گزارش کردند. درسال 1995، ایزدپناه، گونهیLuciobarbus barbulus را از قسمت پایین دست رودخانهی مُند، و همچنین از رودخانههای شاپور و دالکی گزارش کرد (Coad, 2011). در سال 1998، جمالپور در پایان نامهی کارشناسی ارشد خود تنوع زیستی ماهیان رودخانهی هله را با رویکردی اکولوژیکی مورد بررسی قرار داد. در سال 2000، عبدلی کتاب «ماهیان آبهای داخلی ایران» را تالیف نمود. درسالهای اخیر نیز مطالعات خوبی توسط محققان ایرانی در این زمینه صورت گرفتهاست؛ اسماعیلی وهمکاران در چندین مطالعه به بررسی تنوع ماهیان آبهای شیرین ایران و حفاظت آنها پرداختهاند و مسئلهی معرفی گونههای غیر بومی را مورد بررسی قرار دادهاند. در سال2005، اسماعیلی وهمکاران اولین گزارش نقشهی کروموزومی مارماهی خاردار(Mastacembelus mastacembelus) را ازجنوب ایران ارائه کردند. در سال 2006، اسماعیلی و ابراهیمی، رابطه طول – وزن تعدادی ازماهیان آبهای داخلی ایران را مورد بررسی قرار دادند.درسال 2006، اسماعیلی و همکاران، روی کاریوتایپ نوعی کپور ماهی (Cyprinion tenuiradius)کار کردند. در سال 2008، اسماعیلی و همکاران آنالیز کاریوتایپی 5 گونه از کپورماهیان دنداندار ایران را انجام دادند. در سال 2008، پذیرا و همکاران رژیم تغذیهای Carasobarbus luteus را در رودخانههای دالکی و هله بررسی کردند. در سال 2008، مصطفوی و همکاران، تنوع زیستی منطقهی حفاظت شدهی مند را مورد مطالعه قرار دادند، در این پژوهش چندین گونه ماهی آب شور از رودخانهی مند گزارش شد. همچنین درسال2009، اسماعیلی و همکاران، فون ماهیان استان هرمزگان را مطالعه کردند. درهمین سال اسماعیلی و همکاران، فلس ماهی Alburnoides biponctatus را با میکروسکوپ الکترونی مورد مطالعه قرار دادند. در سال 2010، عبدلی و همکاران به مطالعهی مورفومتریک و مریستیک جمعیت های مختلف ماهی گلچراغ (Garra rufa) در حوضههای خلیج فارس و دجله پرداختند. در سال 2010، اسماعیلی و همکاران، آنالیز کاریوتایپ ماهی Chondrostoma regium را انجام دادند. درسال 2010، تیموری و همکاران فون ماهیان حوضه رودخانههای کر و هله را بایکدیگر مقایسه کردند که در آن ویژگیهای زئوجغرافیایی و تاکسونومیکی مد نظر قرار گرفته بود. همچنین در همین سال اسماعیلی و همکاران چک لیست ماهیان آبهای داخلی ایران را به چاپ رساندند که در آن علاوه بر معرفی ماهیان آبهای داخلی ایران، به وضعیت گونهها از لحاظ بومی یا غیر بومی بودن آنها نیز پرداخته بودند. در سال 2011، اسماعیلی و همکاران تاکسونومی مولکولی گونههای جنس Carasobarbus از ایران و مناطق مجاور را انجام دادند. همچنین در همین سال، تیموری و همکاران ریز ساختارهای دیسک چسبندهی Garra rufaرا مورد بررسی قرار دادند و ارتباط این ساختارها را با ویژگیهای زیستگاه نشان دادند. در سال 2012، تیموری و همکاران، تمایز جفرافیایی گونهی Aphanius dispar را در جنوب ایران مورد مطالعه قرار دادند.
فصل سوم
مواد و روشها
3-1 حوضههای آبریز ایران
ایران یک کشور کوهستانی با بیابانهای فراوان است هزاران چشمهی کوچک و جویبار در این کشور وجود دارد که هیچ ارتباطی با همدیگر و دیگر سیستم های آبی ندارند. بر اساس عملیات میدانی، نقشهها، پیشینهی تحقیقاتی و پراکنش ماهیها کشور ایران به 19 حوضهی آبریز تقسیم میشود (شکل3-1). حوضههای آبریز به 2 نوع اصلی تقسیم میشوند: حوضههای خارجی (exorheic) که شامل رودخانهها یا دریاچههایی است که با آبهای آزاد در ارتباطند و حوضههای داخلی (endorheic) که شامل رودخانههایی است که با آبهای داخلی ارتباط مییابند یا در بیابانها ناپدید میشوند و هیچ ارتباطی با دریاهای آزاد ندارند. 4حوضه از این حوضههای آبریز، خارجی و 15 حوضهی دیگر داخلی میباشند.
3-2 حوضهی آبریز خلیج فارس
این حوضه با مساحت 335846کیلومتر مربع، حدود21.9% مساحت کل حوضههای آبریز ایران را شامل میشود (شکل 3-2). حوضهی خلیج فارس رودخانههایی را شامل میشود که از دامنههای جنوبی زاگرس به قسمتهای بالایی خلیج میریزند اما این رودخانهها از انشعابات رودخانهی دجله نبوده و از جریانهای نمکی هرمز نیز نمیباشد. حوضهی خلیج فارس از دو زیرحوضهی فرعی هله و مند تشکیل شده است:
3-2-1 زیرحوضهی آبریز هله
زیرحوضهی هله یکی از بزرگترین حوضههای فرعی میباشد که در دامنه سلسله جبال زاگرس واقع شدهاست (شکل 3-3). رودخانهی هله از ارتفاعات 40 کیلومتری جنوب شرقی کازرون و 53 کیلومتری جنوب غربی شیراز واقع در دهستان کهمره سرچشمه میگیرد و رو به سوی شمال غربی روان میگردد و در 14 کیلومتری شرق کازرون با رودخانهی حنا مخلوط میشود و به نام رودخانهی سفید از طریق دره شمال شرقی کوه دوان (Dovan) به سوی شمال غربی جریان مییابد و پس از آنکه در 17 کیلومتری شمال کازرون با رودخانهی تنگ شیب مخلوط شد به رودخانهی شاهپور تغییر نام میدهد و از طریق تنگ چوگان به دهستان شاهپور وارد میشود. در این دهستان با ریزابههای فراوانی از جمله شکستان در هم میآمیزد و رو به سوی جنوب غربی به دهستان خشت از شهرستان کازرون وارد میگردد. در این دهستان به سوی غرب تغییر جهت داده و پس از عبور از درهی شمالی پوزهی حسن کرچال، به دهستان مزارعی از شهرستان برازجان وارد میشود، و در 12 کیلومتری شمال غربی برازجان با رودخانهی دالکی مخلوط میشود و به نام رودخانهی هله به سمت غرب جریان مییابد و مرز بین دهستانهای زیارت و شبانکاره را تشکیل میدهد و سرانجام در 54 کیلومتری جنوب غربی برازجان به خلیج فارس میریزد(جعفری، 1384).این زیرحوضه درموقعیت جغرافیایی ’35°50 تا ’10°51 طول شرقی، و’42°28 تا ’20°30 عرض شمالی واقع شدهاست و در حدود 10000کیلومترمربع وسعت دارد (Coad, 2012).
3-2-2 زیرحوضهی آبریز مُند
زیرحوضهی آبریز مُند که در دامنهی جنوب غربی سلسله جبال زاگرس واقع گردیدهاست، شامل رودخانههای استان فارس (قره آغاج و رود فیروزآباد) ورودخانههای شورخورموج ودشت پلنگ در استان بوشهر است (شکل 3- 4). این حوضهی فرعی در موقعیت جغرافیایی ’15˚51 تا ’27˚54 طول شرقی و’17˚27 تا ’50˚29 عرض شمالی واقع شدهاست و تخمین زده میشود که در حدود km220300 مساحت داشته باشد و دریاچهی فامور (پریشان) را نیز شامل میشود. این دریاچه با km242 مساحت در 820 متری کازرون قرار گرفته و بوسیلهی حدود 80 چشمه آب شیرین و لب شور با آبدهی 800 لیتر در ثانیه تغذیه میشود (Coad, 2012). به دلیل کم بودن جبهه های باران زا ریزش باران سالانه در سطح حوضه بسیار کم است. اکثر رودخانههای این حوضه در نیمی از سال خشک میباشند. عمدتا نزولات جوی در این حوضه به صورت سیلاب جاری شده که به خلیج فارس میریزند.این رودخانه به طول 685 کیلومتر، با 2700 متر ارتفاع سرچشمه و ارتفاع ریزشگاه صفر و شیب متوسط4/0 درصد، از کوههای انار و خانیک واقع در دهستان کوهمره در 75 کیلومتری شمال باختری شیراز و 28 کیلومتری شمال خاوری کازرون سرچشمه میگیرد و به نام رودخانهی قره آغاج رو به سوی جنوب خاوری سرازیر میشود و پس از مخلوط شدن با رودخانهی «زاخرد» به دهستان «سیاخ» وارد میگردد و دره خاوری کوههای کورپه و دلو و میشوان و قلات را رو به سوی جنوب خاوری طی میکند و به دهستان کوار داخل میگردد و به موازات راه اتومبیل رو شیراز به جهرم روان شده و از دهستان خفر جهرم رد میشود، در روستای تاداوان تغییر مسیر میدهد و رو به سوی باختر وارد دهستان راهگان میشود، در آنجا با یک ریزابه مخلوط شده و به دهستان هکان وارد میگردد. در این دهستان با رودهای زاغ و شور جهرم مخلوط شده و وارد دره باختری کوه دره سیاه میشود و با نام رودخانهی کارزین به دهستان قیر از شهرستان فیروزآباد وارد میشود و سپس وارد دهستان دزگاه شده و با رودخانههای کورده و دارالمیزان مخلوط میشود و با نام رودخانهی دزگاه به سمت غرب روان میگردد و در دامنهی جنوبی ماده کوه با رودخانهی شور اهرم مخلوط وبه نام رودخانهی مُند به دهستان شُنبه از توابع خورموج وارد میشود و رو به جنوب وارد دهستان کاکی شده و با رودخانهی شور خورموج یکی شده و در 56 کیلومتری جنوب شرقی خورموج در خور زیارت به خلیج فارس میریزد (مصطفوی و همکاران، 1386).
3-2-2-1 موقعیت حوضههای آبریز رودخانهی مند
شاخهی اصلی این حوضه از رودخانهی قره آغاج و رود فیروزآباد تشکیل شدهاست که در انتهای حوضه به همدیگر میپیوندند. قسمت شمالی و مرکزی این حوضه نسبتا کوهستانی بوده و قسمت جنوبی آن پست و تپه ماهوری میباشد. بلندترین نقطهی آن ارتفاعات چهل چشمه است که 3700 متر از سطح دریا ارتفاع دارد و در جایی که رودخانه به خلیج فارس میریزد (روستای میر مهدی)، ارتفاع حوضه هم سطح آبهای آزاد میگردد.
3-2-3 رودخانهی اهرم
این رودخانه از کوههای سیاه و مورتلخی واقع در دهستانهای بوشکان و خورموج در 90 کیلومتری جنوب شرقی بندر بوشهر سرچشمه میگیرد و به نام رودخانهی اهرم از طریق درهی شرقی کوه خورموج بسوی شمال غربی روان میشود در سر راه از کنار روستاهای آشی، مخدان، یخ، گشی تول گرگو، بنیان، پنبه کار و چم مزرعه عبور میکند و با ریزابههای فراوانی که غالبا از کوه خورموج سرازیر شدهاند مخلوط میشود و به نام رود شیرین نخست به دهستان خائیز و سپس وارد دهستان اهرم میشود و از جنوب شهر اهرم میگذرد و دوباره رو به سوی شمال غربی روان میشود و پس از مخلوط شدن با آب دره کره به سوی جنوب غرب تغییر مسیر داده و در شرق بند بوشهر به خلیج فارس میریزد(جعفری، 1384).
3-3 نمونه برداری از ماهیان
جهت انجام تحقیقات ماهی شناسی، ازجمله مقایسهی آماری جمعیتها و سایر مطالعات، نیازمند جمع آوری و نگهداری نمونهها هستیم. این نمونهها باید دربرگیرندهی بالغین نر و ماده ولاروها باشد زیرا ویژگیهای ماهی تحت تاثیر سن، جنس، میزان غذای در دسترس، بیماری وآلودگی به انگلها و دیگرپارامترهای اکولوژیکی قرار میگیرد. معمولا نمونهها به صورت تصادفی انتخاب میشوند. عواملی چون؛ تعداد زیاد ماهیان، تکنیکهای آسان برای نمونه برداری و …،مطالعهی ماهیان را نسبت به دیگر گروههای جانوری آسانتر کردهاست ولی مشکلاتی چون ناشناخته ماندن زیستگاهها، سخت بودن نمونه برداری از زیستگاههای عمیق، کم بودن اطلاعات تاکسونومیکی و تغییرات خیلی زیاد در فراوانی جمعیت ها و گونههای ماهیان نیز در سر راه مطالعه این گروه قرار دارند (Coad, 1993).

به طور کلی مراحل انجام کار به صورت زیر بوده است :
1- نمونه برداری 2- جمع آوری نمونه 3- تثبیت نمونه 4- کدگذاری نمونه 5 – شناسایی نمونه 6 – تهیهی بانک اطلاعات
3-3-1 نمونه برداری
3-3-1-1 ابزارهای نمونه برداری
انجام تحقیقات در زمینه های مختلف ماهی شناسی نیازمند داشتن نمونه های ماهی است و نکتهی مهم در نمونه برداری، تصادفی بودن آن است. برای انجام نمونه برداری بسته به نوع ماهی و زیستگاه آنابزارهای خاصی مورد نیاز میباشد (شکل3-5). تورهای ماهیگیری و دستگاه الکتروشوکر از جمله این ابزارها میباشد. دستگاه الکترو شوکر که برای صید ماهی به کار میرود، دو نوع است: ممکن است از نوع کوله پشتی با باطری خشک و جریان مستقیم (DC)باشد که در این صورت قطب آند همان ساچوک میباشد که دارای توری با چشمه 6 میلیمتر میباشد، قطب کاتد نیز سیمی است که به آب انداخته میشود (عبدلی، 1378). نوع دیگر الکتروشوکر ژنراتور با سوخت بنزینی میباشد، در این نوع نیز قطب آند همان ساچوک میباشد که به آب انداخته میشود و قطب کاتد سیم بدون روکش است که به آب انداخته میشود (عبدلی، 1378). ابزارهای دیگری که برای نمونه برداری به کار برده میشوند تورهای ماهیگیری میباشند که انواع مختلفی دارند و بسته به محل نمونه برداری از انواع آنها استفاده میشود. این تورها ممکن است به صورت چشمه ریز، پرتابی، پره و ترال باشند. از تور ترال و چشمه ریز برای نمونه برداری از ماهیان در رودخانهها یا دریا استفاده میشود. برای نمونه برداری از ماهیان در رودخانه یکی سمت راست و دیگری سمت چپ تور را گرفته و در عرض رودخانه حرکت میکنند. از تور پره برای نمونه برداری از ماهیان در آبهای راکد، تالابها و دریاچهها استفاده میشود. برای استفاده از آن یک نفر با استفاده از دو دست و چوبهای متصل به تور، آن را مقابل جریان آب نگه داشته و نفر دیگر سنگها را به هم زده، در نتیجه ماهیها حرکت میکنند و در تور به دام میافتند (عبدلی، 1378).
3-3-2 جمع آوری نمونه
بعد از اینکه از ایستگاههای مختلف با استفاده از ابزارهای مورد نظر نمونه برداری انجام شد، ابتدا نمونهها در محل نمونه برداری با استفاده از فرمالین 10% یا الکل 96% (برای کارهای مولکولی) تثبیت و درظروف پلاستیکی به آزمایشگاه ماهی شناسی دانشکدهی علوم دانشگاه شیراز منتقل شدند. خصوصیات مختلف محل نمونه برداری از جمله آدرس، طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع (به کمک دستگاه GPS) همراه با دیگر ویژگی ها از جمله پوشش گیاهی، نوع زیستگاه، شرایط دمایی، شرایط جریان آب و در مواردی خواص فیزیکو – شیمیایی آب با استفاده از دستگاه آنالیز آب اندازه گیری و دردفترچهی مخصوص ثبت شدند. همچنین مواردی از قبیل آدرس محل، نام افراد، تاریخ نمونه برداری و غیره باید با مداد روی برچسب ها وکاغذ لیبل مخصوص نوشته شد. نکتهی دیگر اینکه از ماهیها در حالت زنده عکس گرفته شد زیرا نمونه ها در الکل و فرمالین رنگ طبیعی خود را از دست میدهند.
3-3-3 تثبیت و نگهداری نمونه ها
بعد از انتقال نمونهها به آزمایشگاه الکل یا فرمالین نمونهها را عوض نموده و نمونهها به ظروف شیشهای انتقال یافتند. از آنجا که فرمالین به مرور زمان اسیدی میشود و با دکلسیفیه کردناستخوانها و فلسهای ماهیان به نمونهها آسیب میرساند، برای جلوگیری از این عمل به محلول فرمالین 10% مقداری کربنات کلسیم اضافه میکنند. در مورد نمونههای بزرگتر از 15 سانتی متر، به منظور اینکه فرمالین بهتر به داخل بافتها نفوذ کند، در طرف راست نمونه یک شکاف کوچک ایجاد میشود (معمولا جهت برداشتن نمونهی عضله و باله از ماهیان، از سمت راست استفاده میکنند و سمت چپ را جهت تهیهی عکس و شمارش فلس سالم نگه میدارند)(Coad, 1993).بعد از انتقال نمونهها به آزمایشگاه، فرمالین آنها تعویض شده و نمونهها در ظروف شیشهای نگهداری میشوند (شکل 3-6). بهتر است نمونههای موجود در محلول فرمالین 10% بعد از مدتی با الکل 70% جایگزین شوند تا نمونه ها کمتر آسیب دیده و افرادی که به مطالعهی این ماهیان میپردازند کمتر در معرض خطرات ناشی از استشمام بوی فرمالین قرار بگیرند.
3-3-4 کدگذاری نمونه ها
برای پرهیز از اشتباه در مطالعات تاکسونومیکی بهتر است از ابتدا به هر نمونه یک کد اختصاص داده شود. این کار به کمک دستگاه کدزننده (Labler) انجام میشود. در مواردی که نیاز به بیومتری یا وزن کردن نمونهها باشد به ترتیب از کولیس با دقت 05/0 میلیمتر و ترازوی دیجیتال با دقت 001/0 کیلوگرم استفاده میشود. بعد از کد گذاری نمونهها روی هر شیشه برچسب چسبانده و بر روی آن شمارهی ماهیهای داخل شیشه، تاریخ و محل جمع آوری نمونهها نوشته شد. این نمونهها برای مطالعات بعدی به کلکسیون جانوری دانشگاه شیراز (ZM-CBSU) منتقل شدند.
3-3-5 شناسایی نمونهها
از آنجا که عدم شناسایی درست نمونهها مشکلات تاکسونومیکی بزرگی را به بار میآورد، شناسایی نمونهها باید تحت نظر یک متخصص انجام شود. این فرد متخصص باید با واژههای علمی آشنا بوده و به کلکسیون موزه برای اهداف مقایسهای دسترسی داشته باشد. بهترین کلکسیون جایی است که اکثر شناسایی ها در آن انجام میگیرد (Coad, 1993).
با توجه به شباهت بین گونههای مختلف یک جنس، گاهی ممکن است دو گونهی نسبتا نزدیک، یک گونه تشخیص داده شود یا اینکه از روی ریخت شناسی یک گونهی واحد، دو گونه ی مجزا تشخیص داده شوند. در این پژوهش برای شناسایی ماهیان از منابع معتبر در دسترس از جمله (ماهیان آبهای داخلی ایران، عبدلی 1378)، (Coad , 2012) و مطالعات آزمایشگاهی استفاده شد.
3-3-6 تهیهی بانک اطلاعات (Data Base)
به منظور ثبت اطلاعات و دادههای مربوط به نمونههای شناسایی شده با استفاده از نرم افزار Access بانک اطلاعات تهیه و مورد استفاده قرار گرفت. بانک اطلاعات حاوی چندین ستون و چندین سطر بوده که هر یک از این ستونها تحت عنوان یک فیلد (Field) نامگذاری میشوند مثلا یک ستون گونه و دیگری به عنوان حوضه و غیره نامگذاری گردید. از فواید بانک اطلاعات دسترسی سریع به اطلاعات در مورد نمونههاست. در انتها با استفاده از نرم افزار Mapinfo برای هرگونه یک نقشه پراکنش تهیه شد.
3-3-7 وسایل و مواد مورد استفاده
1- دستگاه الکترو شوکر
2- ساچوک
3- تور دستی
4- دوربین عکاسی
5- ست تشریح
6- GPS
7- فرمالین
8- دبه پلاستیکی
9- ظروف شیشه ای
10- دستگاه کد گذار (Labeler)
10- نوار دایمو
11- نخ و سوزن
12- میکروسکوپ
13- کامپیوتر
فصل چهارم
نتایج
4-1 توصیف گونه های ماهیان حوضهی خلیج فارس
بعد از نمونه برداری از sampling site های مختلف از حوضهی خلیج فارس، نمونههای جمع آوری شده بوسیلهی کلید شناسایی و انطباق با منابع معتبر شناسایی گردیدند. این گونهها در سلسله مراتب رده بندی (راسته- خانواده- جنس- گونه) به شرح زیر میباشند:
راستهی کپور ماهی شکلان
Order: Cypriniformes
این راسته شامل خانوادهی کپورماهیان و وابستگان سیپرینید اختصاصی: خانوادهی کاتوستومیده و چهار خانواده از لوچ ماهیان است. این ماهیان با همدیگر ماهیان غالب آبهای شیرین (خصوصا جویبارهای) آمریکای شمالی و اوراسیا و تا حد کمتر افریقا را تشکیل میدهند (ستاری، 1382). در این راسته 6 خانواده، 321 جنس و 3268 گونه شناسایی و نامگذاری شده است (Nelson, 2006). اعضای این راسته دارای دهان قابل بیرون زدن و فاقد دندان هستند و دندانهای حلقی ویژگی یافته دارند، سر آنها فاقد فلس بوده و به استثنای چند گروه از لوچ ماهیان همگی فاقد بالهی چربی هستند.

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید